پارانۆیای كورسیی دەسەڵات

فەرید ئەسەسەرد

كودەتا بێدەنگەكەی سوپای زیمبابۆی لە دژی سەرۆكی وڵات رۆبەرت مۆگابی كە 37 ساڵە كورسیی دەسەڵاتی قۆرخ كردووەو ئامادە نیە واز لە دەسەڵات بێنێ‌، مشتومڕێكی گەرم‌و گوڕی دەربارەی سایكۆلۆژیای فەرمانڕەوا دەسەڵات پەرستەكان‌و نەخۆشیی پارانۆیای كورسیی دەسەڵات ناوەتەوە. هەرچەند تاوتوێ‌ كردنی ئەم بابەتە لە ناوەندە كۆمەڵناسی‌و دەرونناسییەكاندا شتێكی تازە نیە، بەڵام ناوبەناو سەرهەڵدانی مۆدێلێكی تازە لەم بارەیەوە، تیشك دەخاتەوە سەر بابەتەكەو پرسیارە كۆنەكان دەوروژێنێتەوە. لەنمونەی مۆگابی دا كە تەمەنی 93 ساڵەو ئامادە نیە بۆ یەك ساڵیش دەست لە دەسەڵات هەڵگرێ‌، دەردەكەوێ‌ كە لێپرسراوی دەسەڵات پەرست كەس لە خۆی بەشایستەتر بۆ پۆستەكە نازانێ‌‌و هەموان بەبچوكتر لە خۆی دادەنێ‌. بەشێوەیەكی گشتی، خۆی بە مەزن‌و خاوەن پەیام دەزانێ‌‌و بەهیچ شێوەیەك دان بەپێداویستییەكانی تەمەندا نانێ‌. مۆگابی گەیشتبوە ئەو رادەیەی كە لە كۆبونەوەكاندا خەوی لێ‌ دەكەوت. مۆگابی‌و پێشتریش سەرۆكی تونس، حەبیب بورقێبە، پێیان وابوو رابردووی شۆڕشگێڕانەیان ئەو مافەیان دەداتێ‌ بۆ هەتا هەتایە لەسەر كورسیی دەسەڵات بمێننەوە. مۆگابی یەكەم سەرۆكی زیمبابۆیەو ژیانی سیاسیی لە ساڵی 1962 دەست پێدەكا، لەكاتێكدا بورقێبە تێكۆشەری سەردەمی خەباتە لەدژی داگیركەرە فەرەنسییەكان، هەروەها پاڵەوانی سەربەخۆییشە. لەساڵی 1955دا جەماوەری گەلی تونس وەك پاڵەوانی ئەفسانەكان پێشوازییان لە بورقێبە كرد، كەچی لە ساڵی 1987دا، دوا بەدوای 30 ساڵ حوكمڕانی، بە كودەتایەكی بێدەنگ‌و بەڕاپۆرتێكی پزیشكی لەكار خرا. بورقێبەش، وەك موگابی، خۆی بە مەزن ‌و رۆشنبیر و خاوەن پەیام دەزانی. مۆگابی‌و بورقێبە هەموو ساڵانی گەنجێتیی خۆیان بۆ رزگاركردنی نیشتمان لە داگیركەر تەرخان كردوە، بەڵام نەیانتوانیوە خۆیان لە هەژمونی كورسیی دەسەڵات رزگار بكەن. یەكەمیان 39%ی تەمەنی لە دەسەڵات بەسەر بردووەو ئەوی تر 30%ی تەمەنی لەسەر كورسیی دەسەڵات بووە. هەردوكیشیان بە كودەتایەكی بێدەنگ لابراون.

هەموو ئەوانەی ناتوانن دەستبەرداری دەسەڵات بن، نەخۆشیی خۆبەزلزانین‌و خۆ بەمەزن زانییان هەیە كە لەدەرونناسیدا پێی دەوترێ‌ میگالۆمانیا. گرفتارانی میگالۆمانیا لەخودی خۆیانەوە سەیری هەموو شتێك دەكەن‌و بەها كۆمەڵایەتییەكان هیچ نرخێكیان لە میتۆدی بیركردنەوەیاندا نیە. خۆیان بە سەنتەری هەموو شتێك دادەنێن‌و ئەوانی تر بە پاشكۆو كاڵفام‌و لەهیچ تێنەگەیشتوو. خۆبەزلزانین بەشێكە لە كەسایەتییە پارانۆیاییەكەی ئەم نەخۆشییە كە لایەنێكی جەستەییشی هەیەو توشی مێشك دەبێ‌. یەكەم زانا لێی كۆڵیبێتەوە ریچاردفۆن كرافیبینگە، ئەویش لە ساڵی 1879.

گرفتار بەهرەكانی خۆی بۆ قەبەكردنی كەسایەتیی خۆی‌و سەلماندنی ژیری‌و شایستەیی خۆی بەشێوەی جیاواز دەردەبڕێ‌ لەوانە بەنوسین‌و خۆنواندن‌و دەنگ هەڵبڕین‌و لەبەركردنی جلوبەرگی گرانبەها‌و لەم رووەوە چێژێكی بێ‌ ئەندازە لەوە وەردەگرێ‌ كەخۆی بە بڕیاردەری یەكەم‌و گەورە زاناو فەیلەسوف‌و داهێنەری مۆدێرنێتەو دروستكەری رۆشنگەری‌و پارێزەری بەهاكان پیشان بدات. گرفتارەكان بۆ گەیشتن بە مەرامی خۆیان یان بۆ مانەوە لە پۆستەكانیان سڵ لە هیچ شتێك ناكەنەوە. زۆربەی جاریش، بە وتاری درێژدادڕ توانای خۆیان دەردەخەن‌و بەزۆریش دەستەواژەی بریقەدارو رەوانبێژییەكی درۆزنانە بۆ شاردنەوەی رۆشنبیرییە كاڵەكەیان بەكار دێنن.
گرفتارەكانی پارانۆیا دوژمنی وەهمی بۆ خۆیان دروست دەكەن‌و شەڕی دۆن كیشۆتییانە دەنێنەوە. دنیایەك بۆ خۆیان دادەهێنن كەتێیدا ئەوان هەمیشە براوەن‌و نەیارەكانیان دۆڕاوو شەرمەزار.

تیۆریی پیلانگێڕان لە میتۆدی بیركردنەوەی گرفتاری پارانۆیا جێیەكی شیاوی هەیە. ژیان بەلایەوە لە پیلانگێڕیی نەیاران‌و پوچەڵ كردنەوەی پیلانەكان بەولاوە هیچی تر نیە. گرفتار بەقەد ئەوەی كە حەزی لە دەسەڵاتە، خۆپەرستیشە تا ئەو رادەیەی كەهەموو شتێكی بۆ خۆی دەوێ‌. لەزۆربەی نمونەكاندا گرفتار زۆر بەخۆیەوە دەنازێ‌. لەم سەروبەندەدا ئاماژە بۆ ئەوە دەكرێ‌ كەئینریش هۆفمان، وێنەگری تایبەتی هتلەر، باسی كردووە كەهتلەر ئەوەندە بەخۆی سەرسام بوو كە رۆژانە داوای لێ‌ كردووە وێنەی بگرێ‌. هۆفمان دەڵێ‌ ئەو دەوروبەری دوو ملیۆن وێنەی هتلەری گرتووە. گرفتاری پارانۆیا كێشەیەكی قووڵی لەگەڵ خودی خۆی یان لەگەڵ رابردووی یان لەگەڵ رەچەڵەكی یان لەگەڵ خێزانی‌و هەروەها، بەدڵنیاییەوە، لەگەڵ دەوروبەری خۆی هەیە، كە ئەمەش خۆی لەخۆیدا دۆخێكی وای بۆ پێكدێنێ‌ كە هەمیشە هەست بە گەمارۆدراوی‌و تەنگ پێ‌ هەڵچنراوی بكات، بۆیە زۆر بەدەگمەن لێبوردەیی دەنوێنێ‌‌و بەزۆری لەڕەفتاردا توندوتیژ دەبێ‌‌و بە هەڵچونەوە مامەڵە لەگەڵ دەوروبەرەكەیدا دەكات. گرفتاری پارانۆیا هەمیشە نیگەران‌و هەستیارەو زۆر لەڕەخنەو بیروڕای جیاواز دەترسێ‌.

هەموو ئەوەی لێرە باس كرا، نیشانی دەدا كە گرفتارانی پانۆرایای كورسیی دەسەڵات، نابێ‌ لەسەر كورسیی دەسەڵات بن، بەڵكو دەبێ‌ لە نەخۆشخانە بن، وەك لە نمونەكانی بۆرقێبە‌و مۆگابی‌و فڵان‌و فیساردا دەردەكەوێ‌.

AM:11:26:07/12/2017




ئه‌م بابه‌ته 46 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌