له‌ په‌راوێزی بودجه‌ی ساڵی 2018 دا

فەرید ئەسەسەرد

بودجه‌ی ساڵی 2018 ی عیراق كه‌ حكومه‌تی عه‌بادی دایناوه‌، یه‌كه‌م بودجه‌یه‌ كه‌ پاش ریفراندۆمه‌كه‌ی كوردستان داده‌ندرێ. هه‌ر وردبونه‌وه‌یه‌ك له‌و بودجه‌یه‌ ده‌ری ده‌خا كه‌ به‌غدا هه‌موو كارته‌كانی له‌ مستی خۆی كۆكردۆته‌وه‌‌و بێ منه‌تییه‌كی زۆری به‌رامبه‌ر به‌ هه‌رێمی كوردستان نیشانداوه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌و بۆچونه‌ پشت راست ده‌كاته‌ كه‌ پێش ریفراندۆم ده‌خرایه‌ روو سه‌باره‌ت به‌وه‌ی كه‌ ئه‌نجامدانی ریفراندۆم به‌و په‌له‌په‌لییه‌‌و به‌بێ ئاماده‌كاریی پێویست، پێگه‌ی هه‌رێم له‌پاش ریفراندۆم بێهێز ده‌كا‌و هیچ كارتێكی بۆ مانۆری سیاسی به‌ده‌سته‌وه‌ ناهێڵێ. سیاسه‌تی سه‌ركێشی‌و لێكدانه‌وه‌ی چه‌وت هه‌میشه‌ ئه‌نجامی خراپی ده‌بێ، وه‌ك له‌ كوردستاندا ده‌یبینین.

به‌پێچه‌وانه‌ی بودجه‌ی ساڵانی رابردووه‌وه‌، هیچ پشكێك بۆ هه‌رێمی كوردستان دیاری نه‌كراوه‌. مه‌سه‌له‌ی دیاریكردنی پشكه‌كه‌ بۆ رێژه‌ی دانیشتوان به‌پێی پارێزگاكان هێڵدراوه‌ته‌وه‌. به‌م پێیه‌، له‌سه‌ر بنه‌مای رێژه‌ی دانیشتوانی پارێزگاكانی هه‌رێمی كوردستان رێژه‌ی 6/12% دیاری كراوه‌. هه‌ر له‌م بودجه‌یه‌دا حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان به‌شێوه‌ی «حكومه‌تی پارێزگاكانی هه‌رێمی كوردستان» ناوی هاتووه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ ده‌قی مادده‌ی 117ی ده‌ستور رێكناكه‌وێ كه‌ به‌ناو ناوی «هه‌رێمی كوردستان» ی تێیدا هاتووه‌.
هه‌روه‌ها به‌هه‌مان پێودانگی بودجه‌ی ساڵانی 2015‌و 2016 ‌و 2017، دیسان ئه‌و مه‌رجه‌ دانراوه‌ته‌وه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر حكومه‌تی هه‌رێم نه‌وت راده‌ستی حكومه‌تی فیدرال نه‌كات، مافی وه‌رگرتنی بودجه‌ له‌ده‌ست ده‌دا. ئه‌مه‌ش خۆی له‌خۆیدا ته‌گه‌ره‌یه‌كی تره‌، چونكه‌ له‌مه‌وبه‌ر حكومه‌تی هه‌رێم‌و حكومه‌تی فیدراڵ دووجار، هه‌م له‌ ساڵی 2014 پێش دانانی بودجه‌ی ساڵی 2015‌و هه‌م له‌ ساڵی 2015 پێش دانانی بودجه‌ی ساڵی2016، له‌سه‌ر ئه‌وه‌ رێك كه‌وتون كه‌ نه‌وتی هه‌رێم به‌رامبه‌ر به‌ وه‌رگرتنی بودجه‌ بێ. هه‌ردوو جاریش حكومه‌تی هه‌رێم رێككه‌وتنه‌كه‌ی جێبه‌جێ نه‌كردووه‌‌و ئه‌مه‌ش بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ مه‌سه‌له‌كه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چوارگۆشه‌ی یه‌كه‌م.

ده‌بێ حكومه‌تی هه‌رێم بزانێت كه‌ هه‌لومه‌رجی پاش ریفراندۆمه‌ شكستخواردووه‌كه‌ ته‌واو جیاوازه‌‌و هه‌رێم به‌رگه‌ی ئه‌وه‌ ناگرێت كه‌ جارێكی تر بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چوارگۆشه‌ی یه‌كه‌م چونكه‌ به‌غدا چیتر رازی نابێ هه‌رێم به‌شێوه‌ی نیمچه‌ ده‌وڵه‌ت هه‌ڵسوكه‌وت بكات،
كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ دان به‌وه‌دا بنرێ كه‌ له‌ ساڵانی رابردوودا حكومه‌تی هه‌رێم‌و له‌ناو حكومه‌تی هه‌رێمدا وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كان‌و وه‌زیره‌ ونه‌كه‌ی، ئه‌و لایه‌نه‌ بووه‌ كه‌ ته‌گه‌ره‌ی خستۆته‌ به‌رده‌م گه‌یشتن به‌ پێكهێنانی ئه‌نجومه‌نی نه‌وت‌و گازی فیدرال‌و یارمه‌تیی ده‌ركردنی یاسای نه‌وت‌و گازی له‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عیراق نه‌داوه‌، چونكه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا سه‌رمه‌ستی پرۆژه‌ی سه‌ربه‌خۆیی ئابوری بووه‌‌و پێی وا بووه‌ له‌ ساڵی دووه‌می پیاده‌كردنی سیاسه‌تی سه‌ربه‌خۆیی ئابوریدا پشكی 17%ی به‌ عیراق وه‌رگیراو تێده‌په‌رێنێ، له‌ قۆناغی یه‌كه‌مدا پشكه‌كه‌ ده‌گه‌یه‌نێته‌ 25% له‌ قۆناغی دووه‌مدا ده‌یگه‌یه‌نێته‌ سه‌رووی 30%. هیچ كام له‌م خه‌مڵاندنانه‌ راست ده‌رنه‌چوون‌و له‌ئاكامدا هه‌رێم 17%ی پشكی له‌ عیراق وه‌رگیراوی له‌ده‌ستدا‌و له‌سه‌ریشی قه‌رزار بۆوه‌‌و كار گه‌یشته‌ راده‌ی له‌ده‌ستدانی توانای دابین كردنی موچه‌ی كارمه‌نده‌كانی خۆی.

له‌ساڵانی رابردوودا فیدرالیزمی په‌یڕه‌وكراو له‌ هه‌رێمی كوردستان، له‌ هیچ شوێنێكی جیهان‌و له‌هیچ ده‌وڵه‌تێكی فیدرالدا نمونه‌ی نه‌بووه‌. له‌و ماوه‌یه‌دا هه‌رێم پابه‌ندبونێكی دارایی به‌رامبه‌ر به‌ حكومه‌تی فیدرال نه‌بوه‌. به‌پێی ئه‌و سیستمه‌ی له‌ عیراقدا په‌یڕه‌و ده‌كرێ، هه‌موو پارێزگاكان به‌شێوه‌‌و بڕی جیاواز به‌شدارن له‌ دابین كردنی داهات بۆ حكومه‌تی فیدرال له‌وانه‌ به‌ دابین كردنی داهاته‌كانی نه‌وت، گومرگه‌كان، كارگه‌ حكومییه‌كان، باج. له‌ناویاندا ته‌نها هه‌رێمی كوردستان به‌ هیچ داهاتێك به‌شدار نه‌بوه‌ له‌ زیادكردنی داهاتی حكومه‌تی فیدرال. بۆیه‌، له‌م سه‌روبه‌نده‌دا، جه‌خت كردنی به‌غدا له‌ ساڵی 2014 به‌دواوه‌ له‌سه‌ر راده‌ست كردنی نه‌وتی هه‌رێم به‌ حكومه‌تی فیدرال. به‌شێكه‌ له‌ سیاسه‌تێكی په‌یڕه‌وكراو كه‌ به‌پێی ده‌ستور هه‌موو هه‌رێم‌و پارێزگاكان ده‌گرێته‌وه‌.

ئه‌م شێوازه‌ی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ به‌غدا كه‌ڵكی نه‌ماوه‌‌و پێویسته‌ له‌سه‌ر هه‌رێم ره‌فتاری خۆی بگۆڕێ. له‌م هه‌لومه‌رجه‌ی ئێستادا گه‌وره‌ترین دوو ته‌گه‌ره‌ له‌به‌رده‌م چاك كردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌غدا‌و هه‌رێم، نه‌وت‌و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌نجامی ریفراندۆمه‌.

له‌م رووه‌وه‌ پێویسته‌ گوتاری سیاسیی هه‌رێم سه‌قامگیر‌و بنیاتنه‌ر بێ. به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌یبینین وا نیه‌. له‌كاتێكدا سه‌ره‌ك وه‌زیرانی حكومه‌تی هه‌رێم له‌ كۆشكی ئه‌لیزێ له‌ فه‌ره‌نسا لێدوان ده‌دا‌و ده‌ڵێ ریفراندۆم كۆتایی هاتووه‌» ‌و داوای دانوستان «به‌پێی ده‌ستور‌و له‌ چوارچێوه‌ی عیراقێكی یه‌كگرتوو» ده‌كات‌و رایده‌گه‌یه‌نێ كه‌ هه‌رێم «رێز» له‌ بڕیاری دادگای فیدرال ده‌گرێ كه‌ ریفراندۆمی به‌ ناده‌ستوری ناو بردووه‌‌و ئه‌نجامه‌كانیشی هه‌ڵوه‌شاندۆته‌وه‌، له‌هه‌مان كاتدا گوتارێكی تر به‌رامبه‌ر به‌م گوتاره‌ نه‌رمه‌ فه‌رمییه‌ی حكومه‌تی هه‌رێم هه‌یه‌ كه‌ ریفراندۆم ده‌كاته‌ «كاردانه‌وه‌یه‌ك» له‌ دژی ساڵی 1937 ی سه‌عد ئاباد‌و داوا له‌ هه‌رێم ده‌كا به‌ناوی خۆڕاگرییه‌وه‌ هه‌ڵوێستی توند بنوێنێ‌و بانگه‌شه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ هه‌رێم له‌ لاوازییه‌وه‌ داوای دانوستان ناكا. مه‌سه‌له‌كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ لاوازی‌و هێزه‌وه‌ نیه‌. مه‌سه‌له‌كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ جگه‌ له‌ دانوستان هیچ بژارده‌یه‌كی تر نیه‌.


PM:03:02:04/12/2017




ئه‌م بابه‌ته 103 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌