سێدارە لە رۆژهەڵات

عەدنان رەشیدی

زانیار مورادی بەندكراوی سیاسی كورد دانیشتوی شاری مەریوان چەند رۆژ پێش هاتنی سەری ساڵی نوێی زایینی نوسراوێكی لە بەندیخانەی رەجایی شاری كەرەج بۆ خوشكەكەی رەوانە كردووە.

ئەم نوسراوەیە بەم شێوەیە دەستپێدەكات "نۆ ساڵە شەو و رۆژ بیر لە سێدارەو ئەو پەتەی كە بڕیارە بكرێتە ملمەوە دەكەمەوە بەڵام بیركردنەوەكان تەنها ماندوییان بۆ بەجێدەهێڵام‌و هیچی تر، هەر كات لاوێك لە سێدارە دەدرێت هەست دەكەم كە رۆژێك سەرەی منیش دەگات.

بەڵام بڕیارمدا وێنەیەكی تر لە بیرو هزری خۆم بخولقێنم لەسەر سێدارە بۆ ئەوەی گەر رۆژێك سەرەی منیش گەیشت بەبێ ترس بەرەو پیری پەتی سێدارە بڕۆم.

وێنەی سێدارە لە خەیاڵمدا بوەتە سێتارو پەتی سێدارەش بوەتە تەل‌و سیمی سێتارەكە، بۆیە بڕیارمدا سێتارێك بۆ خۆم ساز بكەم‌و لەوكاتانەدا كە خەیاڵی سێدارە مێشكم دەهاژێنێت لە بری ترس‌و دڵەڕاوكێ بەژەندنی سێتارو گوێگرتن لە مۆسیقای هەست بە هێمنی بكەم.

ئیعدام یا خود لە سێدارەدان لەمێژە لە كۆمەڵگاو وڵاتان بۆ بەرەوڕوبونەوەی نەیارانی یاسایی خۆیان وەك ئامێرێكی دەنگ بڕ بەكاردێنن، یەكەمین دۆسیەی فەرمی بەجێماوە دەگەڕێتەوە بۆ 18 سەدە پێش زایین‌و لەلایەن حكومەتی حاموڕابی بەڕێوەبراوە، كە لەوبارە 25 جینایەت پێشبینی كراوە. هەروەها لە یونانی كۆندا سزای سێدارە بۆ تاوانبارانی وەك كوشتن، خیانەت‌و دەستدرێژی لە ژێر بڕیاری یاسای دراكۆ بەشێوەی بەربڵاو بەكاردەهێنرا هەرچەندە كە ئەفلاتۆن لەو باوەڕەدا بوو كە ئەم سزایە تەنها دەبێت لە كاتێكدا بەكاربهێنرێت كە ئەو كەسانە چاكسازی لە خۆیاندا دروست نەكەن.

پاش چەندین سەدەو لە ساڵی 1977 زایینی یەكەمین‌و جاڕنامەی گرنگی نێونەتەوەیی بۆ لەناوبردنی سزای كوشتن یاخود ئیعدام‌و لەسێدارەدان (ناسرو بەجاڕنامەی ستۆكهۆڵم) كە لەلایەن لێبوردنی نێو نەتەوەیەوە گەڵاڵەو بڵاوكرایەوە، لە كاتەدا 16 وڵاتی ئەوروپی‌و ئەمریكی سزای سێدارەیان لە یاسای خۆیان هەڵگرتبوەوە، بەڵام لەم كاتەدا لە رۆكاری نێودەوڵەتیدا 105 وڵات سزای دوور لە مرۆڤایەتی سێدارەیان لە یاسای خۆیاندا سڕیوەتەوەو چیتر پەیڕەوی ناكەن.

لە ساڵی 2016 دا 26 وڵات سزای سێدارەیان بەڕێوە بردووە كە زۆرینەی سزاكان لە وڵاتانی سین، ئێران، عەرەبستانی سعودی، عێراق‌و پاكستان بەڕێوەچووە.

بە لەبەرچاو گرتنی رێژەی دانیشتوان لە ئێران، ئەم وڵاتە ریزبەندی یەكەمی سێدارەی لەئاستی نێودەوڵەتی بەدەست هێناوەو بەپێی یاساكانی حكومەتی ئێران لەو وڵاتە لەسێدارەدان بەیاسایی ئەژمار دەكرێت.

 سزای ئیعدام لەیاساكانی حكومەتی ئیسلامی ئێران بەپێی دابەشكارییەكی گشتی دوو بەشن: یەكەم؛ ئەو حوكمانەی پێوەندیداری شەرعن و هەروەها ئەو حوكمانەی لەلایەن یاسا داڕێژەوە گەڵاڵە دەكرێن.

ئەو تاوانانەی كە سزای سێدارە لە ئەستۆی خۆیان دەگرن بریتین لە: قەتڵ، دەست درێژی، دەستدرێژی بۆسەر منداڵان‌و منداڵبازی‌و هاورەگەز بازی، قاچاخی مادە هۆشبەرەكان، تاڵانكاری بە چەك، بارمتەگرتنی مرۆڤ، (موحاڕبە) یاخود دژ بە ئیسلام بون كە زۆرتر ئەم تاوانە چالاكانی سیاسی لەخۆدەگرن‌و بەو هۆیەوە سزای سێدارە دەسەپێنرێت بەسەریاندا.

لە ساڵی 2017ی زاینیدا 446 كەس لە بەندیخانەكانی كۆماری ئیسلامی ئێراندا لە سێدارە دراون‌و لەو رێژەیەدا 86 كەس كە لە سەدا بیستی ئەم رێژەیەی دەگرێتە خۆی شارۆمەندنی كورد بوون.

31 كەس لەو كەسانە سزای سێدارەیان لە شوێنی گشتی‌و بە بەرچاوی خەڵكەوە بەڕێوەچووە كە 9 كەسیان خەڵكی رۆژهەڵاتی كوردستان بوون، واتە لە سەدا سی ئەو كەسانەی كە لە شوێنی گشتی لە سێدارەدراون لە شارەكانی رۆژهەڵاتی كوردستاندا بوون، لەسێدارەدان لە شوێنی گشتیدا سیاسەتی دروستكردنی ترس‌و دڵەڕاوكێیە لەنێو دڵی شارۆماندانەو بۆ تۆقاندنی كۆمەڵگا بەم شێوە سزا دراوان لە پێش چاوی خەڵك لە سێدارە دەدەن.

لە ساڵی 2016 بڕی44 كەس بەتاوانی شەڕ لە دژی ئیسلام و تاوانبار لەسەر زەوی لەئێران لەسێدارە دراون، كە 30 كەس لەم رێژەیە بە تاوانی چالاكی سیاسی‌و ئاسایشی لە سێدارە دراون‌و لەو رێژەیە 27 كەسیان شارۆمەدانی كورد دەگرێتە خۆی.

زانیارو لوقمان مورادی مانگی گەلاوێژی 2009ی زاینی لە شاری مەریوان  سەر بە پارێزگای سنە دەسبەسەركراون‌و لەسەر بڕیاری دادوەر سەڵەواتی لە بنكەی ژمارە15ی "دادگای شۆڕشی تاران" لە سەرەتای مانگی بەفرانباری 2011دا بەتۆمەتی ئەندامەتی لە كۆمەڵەداو هەروەها بەتۆمەتی "كوشتنی كوڕی ئیمام جومعەی مەریوان" تاوانباركراون‌و سزای سێدارە بەسەریاندا سەپێندراوە. بەڵام بەپێی وتەی زانیارو لوقمان‌و پارێزەرەكەیان،  بێ ئەوەی بەڵگەیەكی یاسایی بۆ دەستبەسەركردنیان هەبێت هەتا ئێستاش لە ڕەوشێكی هەڵپەسێردراودا لە زینداندا ماونەتەوە.

ئەوان بۆ دانپێدانان بەتاوانی كوشتنی كوڕی ئیمام جومعەی مەریوان، ئەشكەنجە دراون‌و سەرەڕای هەبوونی بەڵگەنامەی یاسایی‌و هۆكارە دیارەكان سەبارەت بەبێتاوان بوونی ئەم دووكەسە،سزای سێدارە بەسەریاندا سەپێندراوە.

جێگای باسە كە دەیان بەندكراوی سیاسی كورد كە بە سێدارە سزا دراون، ئێستا لە بەندیخانەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران چاوەروانی جێبەجێكردنی سزا كانیانن.

PM:12:21:10/01/2018




ئه‌م بابه‌ته 62 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌